Tối thứ bảy, trong căn nhà nhỏ ở bang Tây Úc (Australia), hai chị em Khánh An (12 tuổi) và Khánh Linh (10 tuổi) háo hức ngồi vào bàn học. Chiếc máy tính đã mở sẵn ứng dụng Zoom - nơi chỉ ít phút nữa, lớp “Yêu Tiếng Việt” của Tiến sĩ Nguyễn Thế Dương sẽ bắt đầu. Trên màn hình, những gương mặt nhỏ lần lượt xuất hiện. Dù mỗi bạn ở một nơi với các múi giờ khác nhau, tất cả đều có chung niềm vui: được học tiếng Việt, thứ ngôn ngữ gắn kết các em với quê hương.

Lớp học trực tuyến thông qua ứng dụng Zoom do Trường Yêu Tiếng Việt tổ chức.

Buổi học hôm nay đặc biệt hơn thường lệ. Sau khi đọc đề bài “Tả phòng khách nhà mình”, thầy Dương mỉm cười hướng dẫn: “Bây giờ các con thử dùng AI Gemini để tạo bức tranh theo đoạn tả của mình nhé.” Cả lớp ồ lên thích thú. Hai chị em Khánh An và Khánh Linh háo hức gõ những dòng đầu tiên: “Phòng khách nhà em có bộ sofa và một chiếc tivi.” Chỉ ít phút sau, bức tranh hiện ra trên màn hình nhưng lạ lẫm: chiếc ghế bị đổi màu, chiếc bàn biến mất.

Hai chị em đành lúng túng tìm cách diễn đạt thêm những chi tiết nhỏ: sofa màu xanh, cái bàn giữa phòng, tủ sách có 5 ngăn, kệ tivi màu trắng... bằng tiếng Việt, đôi chỗ phải hỏi thầy bằng tiếng Anh để nhờ gợi ý. Cứ mỗi lần bấm “tạo lại”, bức tranh trên màn hình lại dần trở nên quen thuộc hơn, cho đến khi hiện ra khung cảnh ấm cúng với ánh sáng và đồ vật giống với căn phòng khách thật.

Không chỉ Khánh An và Khánh Linh, các bạn khác trong lớp cũng hào hứng thử sức. Có bạn thêm vào chậu hoa, bức tranh phong cảnh hay chú mèo nhỏ đang nằm trên ghế. Thầy Dương kiên nhẫn đọc từng đoạn tả, nhẹ nhàng chỉnh lại cách dùng từ, hướng dẫn các em mở rộng vốn từ và diễn đạt rõ hơn. Tiết học kết thúc trong sự hào hứng khi mỗi em đều có bức tranh sinh động của riêng mình.

Chị Ngô Thị Minh Ngọc, mẹ của hai bé Khánh An và Khánh Linh kể rằng tối hôm ấy, hai con vừa học xong đã chạy ra khoe: “Bọn con dùng AI vẽ tranh đúng y như nhà mình!”. Với chị, buổi học hôm ấy là một trải nghiệm đặc biệt. Hai con vừa học, vừa tò mò, tự tìm hiểu cách miêu tả đồ vật bằng tiếng Việt và biết chủ động hỏi thầy thêm từ mới.

“Tôi đứng ngoài nhìn mà cũng thấy vui. AI không chỉ giúp các con hứng thú, mà còn khiến các con phải quan sát, phải diễn đạt kỹ hơn bằng tiếng Việt. Cái hay là bài học tưởng chừng đơn giản ấy lại giúp các con học được cách nghĩ, cách nói và cả niềm vui khi tiếng Việt của mình hiện ra trước mắt”, chị chia sẻ.

Với Tiến sĩ Nguyễn Thế Dương, người đồng sáng lập, Giám đốc Trường Yêu Tiếng Việt, những tiết học như vậy không chỉ là một buổi dạy, mà còn là hành trình gieo mầm yêu thương dành cho tiếng mẹ đẻ.

Thầy Dương kể, Yêu Tiếng Việt bắt đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo từ khoảng hai năm trước, khi thầy nhận ra tiềm năng của các công cụ tạo sinh hình ảnh, âm thanh và văn bản. Ban đầu chỉ là thử nghiệm nhỏ: dùng AI để tạo hình minh họa cho bài giảng, giúp trẻ hình dung khái niệm, đồ vật, hay nhân vật trong truyện dân gian. Sau đó, thầy tiếp tục mở rộng, sử dụng AI tạo nhạc (Suno) để biến những bài thơ, bài hát do học sinh tự viết thành giai điệu hoàn chỉnh; AI tạo video (Sora) để dựng lại cảnh các em tả trong bài viết.

“Khi các con thấy bài viết của mình biến thành bài hát hay đoạn phim ngắn, các con vui lắm. Điều đó khiến việc học tiếng Việt không còn khô khan, mà trở thành nơi thỏa sức sáng tạo, giúp các con được thấy trí tưởng tượng của mình ‘sống’ thật trên màn hình”, thầy nói.

Bài hát do các em học sinh tự viết lời, sau đó dùng AI để tạo giai điệu, giọng hát, hình ảnh dưới sự hướng dẫn của thầy Dương.

Không chỉ mang đến trải nghiệm mới mẻ cho học sinh, AI còn là người trợ lý đắc lực cho chính thầy Dương trong suốt quá trình giảng dạy. Trước mỗi buổi học, thầy thường dành thời gian chuẩn bị kỹ giáo án và những công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini đã giúp thầy sắp xếp, tinh gọn và tối ưu hóa nội dung. AI còn giúp thầy đánh giá lại tiết dạy sau khi kết thúc. Thay vì phải ghi chép từng nhận xét, từng phản ứng của học sinh như trước, giờ đây thầy có thể xem lại bản tóm tắt do hệ thống tự động tạo: tỷ lệ học sinh phát biểu, mức độ tham gia, phần nào gây hứng thú nhiều nhất, phần nào còn khó hiểu...

AI giúp tạo những hình ảnh theo sức sáng tạo, gợi sự hứng thú cho học sinh.

“AI không thay thế việc quan sát của người thầy, nhưng cung cấp cho tôi một tấm gương phản chiếu rất chính xác để hiểu rõ hơn từng học sinh. Nhờ đó, tôi có thể theo dõi sự tiến bộ của học sinh theo thời gian, điều chỉnh phương pháp phù hợp và cá nhân hóa lộ trình học. Với học sinh ở xa, việc tổng hợp dữ liệu qua AI cũng giúp phụ huynh dễ dàng nắm bắt quá trình học của con, tạo nên sự kết nối chặt chẽ giữa gia đình và lớp học”, thầy Dương chia sẻ.

AI hỗ trợ giáo viên trong việc tóm tắt nội dung và phân tích các chỉ số sau buổi học.

Tuy nhiên, theo thầy Dương, AI chỉ thực sự hiệu quả khi được sử dụng có kiểm soát. “Chúng tôi luôn nhắc học sinh và phụ huynh rằng AI là trợ lý, không phải người thay thế. Có lúc thầy cô còn chưa kịp quen, học sinh đã biết cách dùng AI viết bài tiếng Việt rồi. Nhưng đọc lên là biết ngay - bài ấy thiếu cảm xúc, không có cái ‘lỗi đáng yêu’ của trẻ học tiếng mẹ đẻ ở nước ngoài.”

Vì thế, trong mỗi tiết học, thầy luôn hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách có ý thức: chỉ để gợi mở ý tưởng, hỗ trợ minh họa, chứ không làm thay. “Cái mà AI không có và cũng không bao giờ có là cảm xúc. Tiếng Việt là ngôn ngữ của tình cảm, của ký ức, của sự gắn bó. Không thể để máy móc học hộ những điều đó”, thầy Dương khẳng định.

Điều khiến thầy vui nhất là phản ứng tích cực từ học sinh và phụ huynh. Trẻ nhỏ vốn tò mò, nên rất nhanh nắm bắt công cụ mới còn phụ huynh thì vừa ngạc nhiên, vừa xúc động khi thấy con mình viết trôi chảy hơn, tự tin hơn, hứng thú hơn với tiếng Việt. Thầy Dương cho biết, thời gian tới, Trường Yêu Tiếng Việt sẽ tiếp tục mở rộng các lớp học ứng dụng AI, phát triển hệ thống học liệu số để ngày càng nhiều trẻ em gốc Việt trên thế giới có cơ hội học, hiểu và yêu tiếng Việt hơn.

Sau hơn sáu năm hoạt động, Trường Yêu Tiếng Việt đã trở thành một “ngôi trường toàn cầu” cho con em người Việt ở khắp năm châu. Theo Tiến sĩ Nguyễn Thế Dương, tính đến nay, trường có hơn 10.000 học sinh đã đăng ký và từng theo học, trong đó gần 600 em đang học thường xuyên. “Có em học ở Úc, có em ở Pháp, ở Mỹ, ở Nhật, nhưng nhờ Zoom và AI, các con có thể cùng nhau học, cùng nhau sáng tạo. Tôi vẫn nói vui rằng: chỉ cần Internet ổn định là tiếng Việt có thể ‘bay’ khắp năm châu”, thầy Dương mỉm cười.

Không chỉ là lớp học ngôn ngữ, Yêu Tiếng Việt còn trở thành một không gian văn hóa Việt thu nhỏ, nơi mỗi tiết học đều thấp thoáng hình ảnh quê hương. Trong chương trình giảng dạy, thầy Dương luôn lồng ghép yếu tố văn hóa dân tộc một cách tự nhiên và sinh động. Các em được nghe truyện cổ tích, tục ngữ, ca dao, được tìm hiểu phong tục Tết, Trung thu, ngày giỗ Tổ Hùng Vương hay hát những bài thiếu nhi quen thuộc.

AI được ứng dụng để tạo các hình ảnh lồng ghép yếu tố văn hóa dân tộc trong bài giảng.

Vượt ra khỏi thế giới trực tuyến, vào những dịp đặc biệt, Yêu Tiếng Việt còn tổ chức các hoạt động ngoại khóa và gặp gỡ trực tiếp. Tại Australia, các em học sinh có cơ hội gặp nhau, cùng tham gia các chương trình giao lưu, văn nghệ, hay làm đồ thủ công gắn với chủ đề văn hóa Việt. Song song đó, trường cũng tổ chức những chuyến trở về Việt Nam, đưa học sinh thăm Hà Nội, gặp gỡ bạn bè trong nước, tặng sách cho học sinh vùng cao, giao lưu tại các trường tiểu học miền núi...

Các em nhỏ của Trường Yêu Tiếng Việt gặp gỡ, tham gia các trò chơi tại Sydney (Australia).

“Những chuyến đi như vậy giúp các con nhận ra rằng tiếng Việt không chỉ nằm trong sách vở, mà còn hiện hữu trong tiếng chào, tiếng cười, và cả những câu chuyện nơi quê hương. Khi đặt chân đến Việt Nam, các con hiểu rằng ngôn ngữ mình học bấy lâu nay chính là nhịp cầu nối liền trái tim mình với Tổ quốc”, thầy Dương chia sẻ.

Đối với thầy Dương, mỗi đứa trẻ Việt kiều biết nói, biết viết, biết yêu tiếng Việt là một “sợi chỉ nhỏ” góp phần dệt nên tấm thổ cẩm văn hóa Việt Nam trên toàn cầu. “Yêu Tiếng Việt không chỉ là một trường học, mà là một cộng đồng - nơi chúng tôi cùng giữ gìn ngôn ngữ và cùng lan tỏa tình yêu Việt Nam”, thầy nói.