Còn đó những nếp nhà xưa

'Nếp xưa' tái hiện đời sống xã hội nửa đầu thế kỷ XX

Những căn hộ “là nhà” độc đáo giữa lòng phía Đông Thủ đô

Cùng Phó Chủ tịch UBND xã Tiên Lục Nguyễn Đình Lâm, chúng tôi đi dọc những con ngõ nhỏ ở các thôn Giữa, Ngoẹn, Tây, Vàng... Đây là những thôn được hình thành sớm nhất xã (từ những năm 1700 -1800). Phong cảnh làng quê thật yên bình. Đan xen giữa những ngôi nhà tầng kiên cố là những ngôi nhà ngói phủ màu thời gian.

Vừa đi, anh Lâm vừa giới thiệu, toàn xã hiện có 13 ngôi nhà cổ, được xây dựng cách đây vài trăm năm, trong đó 10 ngôi nhà vẫn giữ được gần như nguyên vẹn. Có được kết quả ấy, một phần do cấp ủy, chính quyền xã thường xuyên tuyên truyền, động viên người dân có ý thức giữ gìn những ngôi nhà cổ quý giá này.

Dừng chân trước ngôi nhà cổ ở thôn Giữa, anh Lâm khẽ đẩy cánh cổng bước vào khoảng sân rộng được lát gạch đỏ au. Hiện ra trước mắt chúng tôi là ngôi nhà 5 gian, mái lợp ngói mũi đã ngả màu bên hàng cau, tạo cảm giác thư thái. Kiến trúc ngôi nhà theo kiểu chữ Nhất, cửa gỗ bức bàn chạy suốt 3 gian.

Ngôi nhà cổ 5 gian, 2 chái của vợ chồng ông Lê Văn Tảo - Chu Thị Hường ở thôn Giếng.

Phần liên kết khung gỗ còn bảo lưu được gần như nguyên nét kiến trúc cũ với 4 hàng chân cột, mỗi hàng 6 cột được gắn kết bởi hệ thống hoành xà tạo vì mái. Các cấu kiện kiến trúc làm bằng gỗ lim chắc chắn. Hệ thống vì nóc liên kết nhau theo kiểu vì giá chiêng con chồng và vì cốn mê.

Một số cấu kiện kiến trúc được chạm khắc tinh xảo, như ở đầu kẻ hiên chạm khắc hình hoa lá, trông vừa chắc chắn, vừa tạo vẻ uy nghi của ngôi nhà. Trên các con chồng ở vì nóc và vì nách cũng chạm khắc hình hoa lá, rồng cuốn mây, hình tứ quý (tùng, trúc, cúc, mai) có giá trị nghệ thuật cao. Ngoài ra, trong nhà còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật như ngai thờ, sập thờ, hoành phi, câu đối…

Ông Vũ Văn Trung năm nay đã bước sang tuổi 60, chủ nhân của ngôi nhà tâm sự, ngôi nhà này do cụ nội mua lại từ một gia đình giàu có ở trong vùng, đến nay cũng vài trăm năm. Nhiều thế hệ trong gia đình ông đã sinh sống, gắn bó với ngôi nhà này với bao kỷ niệm khó quên.

Vợ chồng ông Trung sinh được 3 người con, hiện 2 con gái đã đi lấy chồng, cậu con trai đang làm việc ở Hà Nội. Sống trong nếp nhà xưa chỉ có vợ chồng ông; cuối tuần, các con cháu lại quây quần cùng ông bà. Ông Trung nói: “Tôi rất thích sống ở ngôi nhà này, bởi mùa đông thì ấm áp, mùa hè lại mát mẻ. Căn nhà đã lưu giữ bao kỷ niệm của nhiều thế hệ trong gia đình nên chúng tôi quyết tâm gìn giữ để con cháu mai sau nhớ đến cội nguồn”.

Nếu như ngôi nhà của gia đình ông Trung được dựng bằng những cột to, cao và chạm khắc tinh xảo thì ngôi nhà 5 gian, 2 chái của gia đình bà Đồng Thị Lan, thôn Ngoẹn lại được bố trí khá giản đơn, không có nhiều bức chạm khắc. Các cột nhà nhỏ và thấp hơn. Tuy nhiên, các cấu kiện của ngôi nhà lại được giữ gần như nguyên vẹn; dưới mỗi chân cột kê bằng tảng đá xanh; hai bên đầu hồi có đao cong vút.

Mặc dù trải qua hàng trăm năm song các cấu kiện được làm bằng gỗ lim ở những ngôi nhà cổ ở xã Tiên Lục còn rất chắc chắn.

Theo bà Lan, sở dĩ có sự khác biệt trên là bởi ngôi nhà này là của thầy đồ năm xưa nên mang nét thanh tao, bình dị. Bà Lan là người ở xã Nghĩa Hòa (cùng huyện) về làm dâu ở đây từ năm 1970. Bà là đời thứ 10, được sinh sống dưới nếp nhà này. Anh Lâm cho biết thêm: “Ngôi nhà của gia đình bà Lan được đánh giá là cổ nhất xã, đã có cách đây chừng 300 năm”.

Đến thôn Giếng, vừa rảo bước qua khuôn viên của ngôi nhà 2 tầng mới xây, chúng tôi ngỡ ngàng trước ngôi nhà cổ nằm ẩn mình sau những ngôi nhà tầng kiên cố. Ngôi nhà 5 gian, 2 chái, toàn bộ mặt trước của 5 gian được ghép bằng ván gỗ lim, bố trí những then cài chắc chắn; nhiều vị trí như đầu kẻ hiên, các con chồng ở vì nóc và vì nách... được chạm khắc hình hoa lá, vân mây cách điệu đầu rồng...

Bà Chu Thị Hường, chủ nhân của ngôi nhà đang ngồi bên bậu cửa đon đả chào khách. Bà nói, ngôi nhà tầng kiên cố phía trước là của con trai thứ 2. Vợ chồng bà sinh được 4 con (2 trai, 2 gái). Hiện các con đều xây dựng gia đình, làm nhà ra ở riêng; chỉ có vợ chồng bà ở lại trong ngôi nhà này. Mỗi khi gia đình có công to, việc lớn, các con cháu lại quây quần về đây ôn lại kỷ niệm xưa. “Nhiều người đến hỏi mua nếp nhà này nhưng vợ chồng tôi nhất quyết không bán bởi đây là tài sản được nhiều đời trong dòng tộc, gia đình truyền lại”, bà Hường chia sẻ.

Xã Tiên Lục nổi tiếng với cây Dã hương nghìn năm tuổi, trong đó Cụm di tích Tiên Lục được công nhận là di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia, gồm cây Dã hương, đình Viễn Sơn, chùa Phúc Quang, đền Thánh Cả (còn gọi đền Tiên Lục), đình Thuận Hoà.

Bên cạnh Cụm di tích kiến trúc - nghệ thuật ấy, người dân xã Tiên Lục còn lưu giữ nhiều ngôi nhà cổ, có giá trị về mặt lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Giữ gìn những ngôi nhà cổ cũng là lưu giữ nét văn hóa truyền thống bao đời nay của cha ông, dòng tộc, tạo nên những giá trị văn hóa Việt ở vùng quê thanh bình này.

Đánh thức tiềm năng du lịch ở nơi những mái nhà rêu xanh nép mình trên dãy Tây Côn Lĩnh Nằm ở độ cao trên 1.000m so với mực nước biển, thôn Xà Phìn, xã Phương Tiến, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, ẩn mình trên dãy núi Tây Côn Lĩnh với những mái nhà lá cọ được “phủ” một lớp rêu xanh mướt và những nương ruộng bậc thang nhuộm vàng trong mùa lúa chín cùng những gốc chè shan tuyết cổ thụ trăm tuổi.

Ngọt thơm hương cốm nếp làng Thạc, Hải Dương Trong tiết trung thu thoang thoảng heo may, hương cốm thơm mùi nếp non của làng Thạc (nay là thôn Chùa Thượng, xã An Thượng, TP Hải Dương) đậm vị quê hương, theo chân các bà, các chị đến với nhiều miền quê.