Con đường đến thịnh vượng của Việt Nam: Nhìn từ vấn đề tăng năng suất

Từ khi Đổi mới (năm 1986), sau một thời gian ngắn điều chỉnh và ổn định vĩ mô, kinh tế Việt Nam bước vào quỹ đạo phát triển từ đầu thập niên 1990. Từ đó cho đến năm 2024, bình quân kinh tế Việt Nam tăng trưởng 6,5%, dân số tăng độ 1,5% và thu nhập bình quân đầu người tăng 5%.

Với thành quả này, Việt Nam trở thành nước thu nhập trung bình thấp vào khoảng năm 2010 và bây giờ đang tiến đến mức thu nhập trung bình cao.

Để thoát bẫy thu nhập trung bình, tiếp tục tăng trưởng và đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, cần phải liên tục tăng năng suất. Thay đổi cơ cấu kinh tế hiện tại, tìm ra tính chất của cơ cấu này và có chính sách thích hợp sẽ tăng năng suất dễ dàng. Mặt khác, để chuyển dịch cơ cấu công nghiệp lên cao, cần đầu tư mạnh mẽ vào khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Hiện nay, có hai nhóm vấn đề làm cho năng suất lao động không cao, hạn chế thành quả phát triển của Việt Nam trong thời gian qua, đó là cơ cấu công nghiệp và cơ cấu doanh nghiệp. Nhưng đây cũng là dư địa để tăng năng suất dễ dàng nếu có chính sách thích hợp.

Tác giả, GS. Trần Văn Thọ (thứ 6, từ phải sang) trong cuộc làm việc giữa Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và Viện Nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á. (Ảnh: Báo Đầu Tư)

Đẩy mạnh công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu công nghiệp

Kinh nghiệm các nước Đông Á cho thấy 2 điểm. Một là, công nghiệp hóa phải tiến hành ở mức cao trong giai đoạn dân số vàng. Hai là, công nghiệp là đầu tàu của phát triển trong giai đoạn nền kinh tế của nước đi sau đuổi theo các nước đi trước.

Tuy nhiên, trong trường hợp Việt Nam, giai đoạn dân số vàng (1980-2032) đã gần hết mà tỷ lệ giá trị gia tăng của khu vực công nghiệp trong GDP còn thấp, khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo cho đến nay chưa đóng được vai trò năng động.

Thứ nhất là, công nghiệp hóa còn ở mức thấp.

Sau đổi mới, công nghiệp hóa tiến triển một bước, khu vực chế biến, chế tạo ngày càng chiếm tỷ trọng cao trong GDP và lao động có việc làm. Tuy nhiên, so với kinh nghiệm các nước Đông Á, khu vực công nghiệp của Việt Nam chưa cho thấy một sự phát triển mạnh mẽ. Trong trường hợp của những nước đã phát triển thành công, khu vực công nghiệp thường chiếm trên 30% GDP vào nửa đầu của giai đoạn dân số vàng và có khuynh hướng giảm trong nửa sau khi kinh tế chuyển dịch sang giai đoạn hậu công nghiệp. Nhưng trong trường hợp của Việt Nam, đã qua hơn 4/5 của giai đoạn dân số vàng mà tỷ lệ của khu vực công nghiệp trong GDP nhỏ hơn nhiều so với tỷ lệ của các nước châu Á trong cùng giai đoạn (Hình 1).

Thứ hai là, công nghiệp hóa của Việt Nam có tính chất mỏng, không sâu, tuy tham gia ngày càng mạnh vào chuỗi giá trị toàn cầu (GVC), nhưng mới ở vị trí là công xưởng gia công, lắp ráp đơn giản.

Cơ cấu giá trị gia tăng của hàng công nghiệp xuất khẩu của Việt Nam (Hình 2) cho thấy tham gia hậu phương (backward participation) là tỷ lệ giá trị gia tăng của nhập khẩu trong tổng giá trị gia tăng của hàng công nghiệp xuất khẩu. Tỷ lệ này tăng liên tục, từ 32% năm 1995 lên khoảng 52% năm 2020. Trong khi đó, tỷ lệ của giá trị gia tăng trong nước giảm liên tục từ 58% năm 1995 xuống còn khoảng 38% năm 2020.

Mặt khác, tham gia tiền phương (forward participation) - tức tỷ lệ của giá trị gia tăng trong nước trở thành đầu vào của nước nhập khẩu, ở mức thấp và không thay đổi trong thời kỳ này.

Như vậy, công nghiệp hóa càng tiến triển thì Việt Nam càng phụ thuộc vào việc nhập khẩu sản phẩm trung gian, như linh kiện và các sản phẩm sơ chế. Ngoài ra, cơ cấu này còn gây bất ổn về phương diện đối ngoại. Phần lớn của sản phẩm gia công, lắp ráp là để xuất khẩu mà thị trường lớn nhất là Mỹ. Đầu vào của sản phẩm lắp ráp, gia công lại phụ thuộc nhiều vào Trung Quốc. Chính sách áp thuế cao của Mỹ cũng trở thành yếu tố để Việt Nam thay đổi cơ cấu công nghiệp hóa hiện nay.

Để giải quyết hai tình trạng nói trên, cần tiến hành công nghiệp hóa cả chiều rộng và chiều sâu.

Về chiều rộng, tạo môi trường pháp lý và hành chính thuận lợi để doanh nghiệp tích cực đầu tư vào các lĩnh vực mới. Nhà nước nên chú trọng hỗ trợ phát triển công nghiệp chế biến thực phẩm, công nghiệp ô-tô và công nghiệp vi mạch bán dẫn. Công nghiệp vi mạch bán dẫn đang được nhà nước chú trọng và có kế hoạch phát triển, nên ở đây chỉ bàn thêm về công nghiệp chế biến thực phẩm và ô tô.

Ta có ấn tượng Việt Nam mạnh về nông nghiệp, nhưng thực ra về công nghiệp thực phẩm thì còn rất yếu. Trên thị trường thế giới, năm 2023, Việt Nam là nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba, cà phê thứ hai, hạt điều và hạt tiêu thứ nhất. Nhưng về thực phẩm nói chung, Việt Nam là nước nhập siêu.

Những nước thành công trong phát triển kinh tế đều chú trọng phát triển nông nghiệp, nhất là kết hợp nông nghiệp với công nghiệp hóa, chế biến nông phẩm thành hàng công nghiệp thực phẩm, đặc biệt là sản phẩm xuất khẩu.

Vào năm 2023, 10 nước xuất khẩu nhiều nhất nông sản và thực phẩm hầu hết là những nước tiên tiến, đứng đầu là Mỹ (khoảng 170 tỷ USD) và thứ 10 là Bỉ (khoảng 50 tỷ USD). Xuất khẩu nông sản của Việt Nam chỉ bằng 1/3 của Bỉ và xếp thứ 4 trong các nước ASEAN.

Rõ ràng, Việt Nam chưa phát huy thế mạnh của tài nguyên nông thủy sản, chưa kết hợp nông thủy sản với công nghiệp. Cũng có nghĩa, dư địa mở rộng công nghiệp hóa từ nông thủy sản là rất lớn.

Việc cần làm rà soát lại các kế hoạch đã có như sản xuất lớn nông nghiệp và nông nghiệp chất lượng cao, đồng thời đẩy mạnh đầu tư (kể cả kêu gọi FDI và khuyến khích doanh nghiệp lớn tham gia) vào các chuỗi cung ứng thực phẩm. Nhu cầu thực phẩm chất lượng cao trên thị trường thế giới đang và sẽ tăng nhanh. Việt Nam nên phát triển mạnh công nghiệp thực phẩm theo hướng cạnh tranh trên thị trường thế giới.

Phát triển công nghiệp thực phẩm sẽ thúc đẩy nông nghiệp chuyển dịch theo hướng hiện đại, đa dạng hóa, gắn kết sản xuất với thị trường thế giới, đưa nông nghiệp vào chuỗi giá trị thực phẩm toàn cầu. Chiến lược này còn đẩy mạnh công nghiệp hóa theo hướng mở rộng.

Về ngành ô tô, đây là hàng công nghiệp cao cấp mà thị trường trong nước và thế giới ngày càng lớn, quy trình sản xuất có sức lan tỏa đến nhiều ngành khác, thu hút nhiều lao động kỹ năng cao nên dễ tăng năng suất toàn nền kinh tế. Hơn nữa, đối với Việt Nam, đây là ngành mà doanh nghiệp dân tộc đang tích cực đầu tư, đổi mới sáng tạo để tạo thương hiệu quốc gia.

Trong lúc nhiều ngành công nghiệp Việt Nam phát triển nhờ FDI, và trong lúc ngành ô tô tại nhiều nước ASEAN do tư bản nước ngoài dẫn dắt, nếu ngành ô tô tại Việt Nam phát triển thành công nhờ nỗ lực của doanh nghiệp trong nước, đây là một điểm sáng nổi bật trong nền kinh tế hướng về mục tiêu thu nhập cao.

Vấn đề thứ hai của công nghiệp hóa Việt Nam là tránh tình trạng lắp ráp, gia công bằng sản phẩm trung gian nhập khẩu, nguyên nhân của năng suất thấp. Nói chung là cần chính sách thâm sâu công nghiệp hóa. Cụ thể là, cần có chính sách phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ.

Ngành công nghiệp hỗ trợ rất quan trọng cho công nghiệp hóa. Trong cuốn sách xuất bản gần 20 năm trước có tựa đề Biến động kinh tế Đông Á và con đường công nghiệp hóa Việt Nam (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2005), tôi đã xem công nghiệp hỗ trợ là mũi đột phá chiến lược và đưa ra 6 khuyến nghị để phát triển ngành công nghiệp này. Đã 20 năm trôi qua, nhưng nhiều chính sách vẫn còn thích hợp với tình hình hiện nay. Điều này chứng tỏ là ngành công nghiệp hỗ trợ hầu như không phát triển trong thời gian dài, nên công nghiệp hóa hiện nay vẫn mang tính chất lắp ráp, gia công. Bây giờ nhà nước cần quan tâm đưa ra các chính sách và theo dõi việc thực thi một cách mạnh mẽ.

Cụ thể, tôi đề nghị các chính sách sau:

Thứ nhất, Chính phủ lập ra Ban đặc trách phát triển công nghiệp hỗ trợ. Ban này có bổn phận vạch ra chính sách cụ thể và theo dõi việc thực thi, định kỳ báo cáo với lãnh đạo về thành quả.

Thứ hai, Ban đặc trách làm việc ngay với đại diện doanh nghiệp lớn, kể cả FDI để đưa ra lộ trình phát triển công nghiệp hỗ trợ, lập danh mục thứ tự ưu tiên các ngành cần phát triển và từng bước mở rộng danh mục này.

Thứ ba, ban hành Luật Phát triển công nghiệp hỗ trợ. Luật này có thời hạn khoảng 5 năm. Các doanh nghiệp tham gia được hỗ trợ về vốn, về thuế... trong thời gian đó, sau đó họ phải tự lực.

Thứ tư, kết hợp chính sách về doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) sẽ đề cập với việc phát triển công nghiệp hỗ trợ. Kêu gọi công ty nước ngoài, kể cả SME nước ngoài, đến lập liên doanh với SME hoặc doanh nghiệp lớn Việt Nam tham gia phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Phát triển khu vực kinh tế tư nhân

Đây là nhóm vấn đề thứ hai trong cơ cấu kinh tế làm cho năng suất của Việt Nam thấp. Rất mừng là gần đây, lãnh đạo Việt Nam đã thấy tình trạng yếu kém, manh mún của khu vực này và đưa quyết tâm cải cách.

Đây là khu vực làm cho năng suất lao động toàn xã hội tăng chậm và quy mô doanh nghiệp càng nhỏ. Khi đó, các doanh nghiệp càng khó tham gia vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để cải cách, nên chia khu vực kinh tế tư nhân thành 3 nhóm và có các chính sách thích hợp.

Về nhóm các doanh nghiệp lớn, tạo cơ chế để họ cùng chia sẻ với nhà nước về tầm nhìn dài hạn của kinh tế trong tương lai, cùng với nhà nước thực hiện các dự án nghiên cứu công nghệ cơ bản, qua chính sách thuế khuyến khích họ đầu tư nhiều hơn trong nghiên cứu và triển khai (R&D), chuyển giao công nghệ, tri thức quản lý trong liên kết với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Về nhóm SME, cơ quan quản lý nhà nước cũng như ngân hàng chuyên môn về SME cần có thêm chức năng tư vấn cho SME cải thiện các dự án đầu tư, có chế độ cấp chứng chỉ cho chuyên gia tư vấn về SME.

Ngoài ra, cơ quan quản lý ở trung ương cần có chức năng điều tra, nghiên cứu về thị trường và công nghệ, về chính sách mới để cung cấp cho SME những bản tin hàng quý và phát hành Sách trắng SME hằng năm, giúp SME cập nhật tri thức về công nghệ và thị trường.

Về nhóm cá thể, đơn vị gia đình, gọi chung là nhóm phi chính thức, nên có các biện pháp chuyển họ thành doanh nghiệp có tổ chức, thành SME. Họ là những đơn vị nhỏ bé, không có nguồn nhân lực để thực hiện những thủ tục phức tạp, nhiêu khê nên Nhà nước cần đơn giản hóa hồ sơ và quan chức phụ trách phải kiên nhẫn thuyết phục, giúp đỡ họ.

Chính phủ nên lập ra một Ban đặc trách cho việc chuyển đổi các đơn vị cá thể, các thành phần trong khu vực phi chính thức trở thành các doanh nghiệp. Ban đặc trách này nên đưa ra mục tiêu đạt số lượng doanh nghiệp mới trong từng 6 tháng và báo cáo với Thủ tướng Chính phủ.

Về doanh nghiệp nói chung, mục tiêu của chính sách là giúp doanh nghiệp lớn ngày càng lớn mạnh hơn, giúp SME phát triển thành doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp siêu nhỏ, đơn vị cá thể chuyển thành SME.

Trong giai đoạn phát triển từ thu nhập trung bình hướng về mục tiêu thu nhập cao, phải có nhiều doanh nghiệp lớn mới dễ thành công. Ở giai đọan này, các dự án đầu tư ngày càng lớn, nhu cầu nghiên cứu, áp dụng công nghệ mới ngày càng nhiều với độ rủi ro cao mà chỉ doanh nghiệp lớn mới có khả năng chống chịu.

Đẩy mạnh đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực

Ngoài các chính sách về hai nhóm vấn đề nói trên, để chuyển dịch cơ cấu kinh tế lên cao, Nhà nước cần quan tâm khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy hoạt động nghiên cứu triển khai (R&D), cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao.

Hiện nay, tỷ lệ của chi tiêu R&D trên GDP của Việt Nam rất thấp (nhỏ hơn 0,7%). Hàn Quốc vào đầu thập niên 1980 - tức là ở giai đoạn thu nhập trung bình cao như Việt Nam hiện nay, tỷ lệ này đã hơn 1% và lên tới 2% vào năm 1990. Cùng giai đoạn thu nhập trung bình cao, ở Trung Quốc vào năm 2010, tỷ lệ R&D/GDP đã lên gần 2%.

Gần đây, Chính phủ Việt Nam có kế hoạch tăng tỷ lệ này lên 2% vào năm 2030. Đó là một kế hoạch cần thiết, nhưng là một thách thức lớn khi tăng từ tỷ lệ rất nhỏ hiện nay, trong khoảng thời gian ngắn, chỉ còn 5-6 năm nữa. Để đạt mục tiêu này cần phát huy vai trò của doanh nghiệp tư nhân qua chính sách thuế và tổ chức các dự án nghiên cứu hỗn hợp giữa Chính phủ và doanh nghiệp.

Các số liệu thống kê cho thấy, doanh nghiệp tư nhân đang chiếm độ 44% tổng chi tiêu R&D. Tại Hàn Quốc, cho đến đầu thập niên 1970, nhà nước đóng vai trò chủ đạo, nhưng dần dần tỷ trọng ngả sang doanh nghiệp tư nhân. Đến năm 1985, doanh nghiệp tư nhân chiếm tới 80% tổng chi tiêu R&D của đất nước này.

Về nguồn nhân lực chất lượng cao, đây là vấn đề khẩn thiết cần giai quyết nhanh. Nhiều điều tra về ý kiến của doanh nghiệp FDI hoặc của doanh nghiệp trong nước cho thấy, Việt Nam liên tục thiếu lao động có kỹ năng.

Theo điều tra gần đây của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) vào năm 2020, số người có học lực 9 năm trở xuống chiếm tới 61,2% toàn lực lượng lao động; lao động có trình độ sau cấp III chỉ có 15,2% và lao động có kỹ năng và chuyên môn chỉ có 23,6%. Điều tra năm 2022 của Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cho thấy độ vênh giữa kỹ năng của người tốt nghiệp với kỹ năng mà thị trường đòi hỏi. Trong khi doanh nghiệp khó tìm lao động có kỹ năng cần thiết thì phía cung chỉ có lao động không có kỹ năng hoặc kỹ năng không thích hợp.

Do đó, tăng cường việc cung cấp lao động có kỹ năng để đẩy mạnh và chuyển dịch công nghiệp hóa là nhiệm vụ cấp bách.

Vĩ thanh

Trong thời gian tới, kinh tế số và công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ có tác động đến năng suất lao động, đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Chính sách về đổi mới sáng tạo, về R&D và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đã bàn ở trên có liên quan đến các lĩnh vực này. Tuy nhiên, để năng suất lao động tăng nhanh phải giải quyết các vấn đề căn bản của cơ cấu kinh tế hiện nay, cần đẩy mạnh công nghiệp hóa theo chiều rộng và chiều sâu, cải cách cơ cấu và cải thiện thể chất doanh nghiệp là vô cùng thiết yếu.

Với cách tiếp cận và đề xuất chính sách như trên, năng suất lao động sẽ tăng nhanh và Việt Nam sẽ thoát bẫy thu nhập trung bình, đạt mục tiêu thành quốc gia thịnh vượng vào năm 2045 và xa hơn.

Theo GS. Trần Văn Thọ (Giáo sư danh dự, Đại học Waseda, Tokyo, Nhật Bản)/Báo Đầu Tư

https://baodautu.vn/con-duong-den-thinh-vuong-cua-viet-nam-nhin-tu-van-de-tang-nang-suat-d275030.html

Giải ngân vốn đầu tư công 4 tháng đầu năm 2025 ước đạt 14,32% kế hoạch Theo Bộ Tài chính, ước giải ngân vốn đầu tư công từ đầu năm đến ngày 30/4/2025 là 128.512,9 tỷ đồng, đạt 14,32% kế hoạch, đạt 15,56% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Kinh tế Việt Nam: Kỳ vọng tăng trưởng bền vững giữa áp lực hội nhập và cải cách Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu vẫn nhiều bất định, các định chế tài chính quốc tế lớn như WB và ADB vẫn đánh giá lạc quan về triển vọng tăng trưởng của Việt Nam trong năm 2025.